Kamer 6 is de mooiste kamer van het door dEUS-manager Filip Eyckmans gedreven artiestenhotel te Ronda, Zuid-Spanje. Het interieur is Andalusisch, met veel gietijzer, okerkleurige muren, houten balken en luiken. Er staat een prachtig groot bed. Robert DeNiro sliep hier. Madonna een verdieping hoger. Ooit lag Tom Barman in dat grote bed en droomde dat hij in een tv-studio arriveerde en daar dEUS, inclusief zichzelf, een nummer zag spelen dat hij helemaal niet kende. Deze droom (Dream Sequence # 1) sluit de nieuwe dEUS-CD The Ideal Crash af. 'Gewoon eerst jezelf ontroeren en dan zal het wel lukken, zo zie ik dat.'
Door Tom Engelshoven / fotografie Wim van de Hulst - Leestijd 10'21
Slome drukte? Deze twee tegengestelde woorden beschrijven prima de sfeer in het hotel aan de Calle Real te Ronda. Twee zwijgzame Spaanse schonen, hippie-achtig, een van hen zwanger, zweven door de gangen. Ze zetten ons, d'n Ollanders, schalen met kruidige kaas voor. Dikke plakken zalm. Serrano ham. Ongrijpbaar zijn die gasten van dEUS. Kijk, daar schiet violist Klaas Janzoons voorbij. In een fauteuil in het halletje zat zonet nog gitarist Craig Ward, de eigenzinnige Schot die onlangs Antwerpen verruilde voor Glasgow. 'The Belgian experience had nothing for me.' Craig komt wat stuurs over, maar ik mag hem graag. We hebben samen wat antiekzaken in Ronda afgelopen. Hij heeft me ook gewezen op de enorme paella-pannen die je hier kunt kopen. En op de fantastische landkart van Europa, die in een winkel hangt, maar niet te koop is. 'Frustrating,' zegt hij op zijn Schots. Handig, zo'n Belgische Schot, voor het oplossen van taalvraagstukjes. Wandelende tak? 'Walking stick.' Melig? 'Flauw plezant?' Voor flauw plezant weet Craig geen Engels equivalent.
Een cameraploeg van
Lola Da Musica, enkele journalisten en vertegenwoordigers van de platenmaatschappij
vlogen die ochtend in alle vroegte en een sneeuwstorm vanuit Amsterdam
naar Malaga. Een taxirit van 140 kilometer - in vliegende vaart langs
de kust, landinwaarts vanaf Marbella, en dan de bergen in, haarspeldbocht
na haarspeldbocht, voert ons naar Ronda. De taxichauffeur is een typisch
Spaans mannetje. Craig heeft een naam voor hem. The manic driver. In het
hotel dribbelt af en toe een jongen met een vuurrood hoofd door de lobby.
De vellen hangen erbij. Stephen Dewaele van Soulwax is op bezoek en heeft
er blijkbaar alles voor over om als een rode paprika naar de Lage Landen
terug te keren. En geef hem eens ongelijk. In Ronda, waarde lezers, schijnt
de zon. Schijnt de zon zoals hij in geheel Europa nergens schijnt.
Ronda ligt op een berg. Witte huizen. Nauwe straatjes. Het stadje wordt
in twee delen gesneden door een diepe kloof. Hier gaat het 130 meter loodrecht
naar beneden. Tijdens de Spaanse burgeroorlog werden gevangen fascisten
doodleuk in de afgrond gegooid. Het uitzicht vanaf de brug over de kloof
is adembenemend. Een weids dal, ezelspaden, rondcirkelende roofvogels.
De zeldzame torenvalk schijnt zich hier bijzonder op zijn gemak te voelen.
Groene bergen in de verte. Zoals Tom Barman het me vertelde: 'Als het
gaat schemeren, dan vallen er schaduwen over die bergen en dan worden
het reuzen.'
TOM BARMAN? TOMMY,
NOEMEN ZE HEM LIEFDEVOL. OP Z'N BELGISCH.
Hij is er ook, druk heen en weer benend. 27 jaar oud. Met zijn nieuw lief,
van wie hij geen seconde af lijkt te kunnen blijven. Een jong, blond meisje.
Mooi. Tommy, die zich maar op haar stort. Rollebollend. In de lobby. En
achter het hotel, op het veldje, dat uitkijkt op de bergen die aanstonds
reuzen gaan worden. Het is een uur of vier in de middag als Tommy zich
van haar losweekt en begint te praten over de cruciale derde dEUS-plaat,
The Ideal Crash, die hier vlakbij, in een studio die is uitgehakt in de
bergwand, geboren werd.
Het moest 'zeker een plaat' worden, een album. Dat was de vorige, In A
Bar Under The Sea, niet. 'Dat was meer een compilatie.' Dat refelecteerde
hoe dEUS destijds (1996) was. 'Namelijk een onsamenhangende groep mensen.
Stef (Kamil Carlens, nu de drijvende kracht achter het zo succesvolle
Zita Swoon) die twijfelde, Craig die er niet bij was.' Van meet af aan
moest The Ideal Crash een 'samenhangende' plaat worden waarop niet 'te
veel' nummers stonden. Tom: 'Alles wees in die richting. November 1997.
We kwamen uit toer. 160 concerten. Op iets meer dan een jaar. Da's bijna
één op twee. We werden steeds beter, steeds hechter. En dat was iets nieuws
voor ons.' De oude live-reputatie van dEUS was als volgt: magische uitschieters
werden afgewisseld met ronduit slechte shows. 'Op Pinkpop deden we bijvoorbeeld
ooit een vreselijk concert. Ik denk dat dEUS zich vaak in de voeten heeft
geschoten met echt minderwaardige concerten.' Hoe dat zo kwam? (weifelend)
'Vermoeidheid gecombineerd met een zekere arrogantie. Je begint te geloven
dat alles kan en alles mag. Dat ving ik om me heen ook op. Men vond ons
wisselvallig en soms wat al te arrogant/makkelijk. Oké, maar dat mag natuurlijk
geen kenmerk worden.' En dus begon dEUS zich tijdens de In A Bar Under
The Sea-toer te ontwikkelen tot 'het tegenovergestelde'. 'We bereikten
wat sommige mensen zouden noemen: professionaliteit.' Maar ze bleven ook
zichzelf. 'We werden niet een of andere rockmachine.' Tot hun beste concerten
ooit rekent Tom 'die dertig laatste' van de In A Bar Under The Sea-toer.
'Daar zit Lowlands bij. Dublin. Brussel, de Botanique. Mensen die ons
nog kenden van de tijd met Stef en Rudy (Trouvé, tegenwoordig in o.a.
Kiss My Jazz) zeiden tegen ons: Het was… te goed! Ze vonden: Het klopte
allemaal te veel.' 'En dan,' zo zegt Tom gretig, 'had ik iets van: JA,
dat wil ik meer.' Uit die gedachte ontstond de sound van The Ideal Crash.'
ER BALKEN ZELFS EZELS.
OP HET VELDJE BLIKT HET LIEF VAN TOM IN ONEINDIGE VERTES.
Er komt een motor voorbij. Ik hoor het geluid van vogels. Vrolijk kwetterende
vogels. Nee, zegt Tom, The Ideal Crash is niet bedoeld als poging om de
absurditeit van dEUS om te vormen tot toegankelijkheid. Hij mijmert: 'Ik
vond ons al nooit ontoegankelijk, daar blijf ik bij staan. Ik weet dat
we minder toegankelijke momenten hadden, maar ze hadden nooit de overhand.
Op The Ideal Crash zijn ze niet weg, ze zitten alleen dieper weggestopt.'
Hij geeft me gelijk: de contrastrijke dynamiek van In A Bar Under The
Sea heeft plaatsgemaakt voor gelijkmatigheid. Ook de freejazz-invloeden
in een nummer als Theme From Turnpike (tussen Mingus en Waits, zeg maar)
zijn 'volledig verdwenen'. Maar als ik dat alles probeer te rijmen met
een interview dat afgelopen zomer in de Volkkrant verscheen, waarin beweerd
werd dat dEUS onder druk van de platenfirma een 'commercieel album' zou
afleveren, is Tom Barman één en al verontwaardiging. 'Ik wil me uitspreken
over dat artikel. Ik was heel boos op die man die dat geschreven heeft.
Eric Arends heet hij. Hij is hier drie dagen bij ons in Ronda geweest.
Heeft met iedereen kunnen babbelen. Alles is aangekaart, alles. Hij is
op mijn kamer geweest, heeft nieuwe nummers gehoord, in het embryonale
stadium. We zijn met hem naar het café geweest. We hebben gedronken, we
hebben gepraat. Over alles. Over verleden, heden, toekomst. Muziek, persoonlijkbusiness,
alles. Wat is er in het artikel verschenen? Eén klok. Ik was heel boos
daarover.' Eén klok ? 'Eén klok. Eén ding.' Het artikel straalde maar
één ding uit, moppert Tom: 'U bent een verwend snotjoch, die in Spanje
zit, in een prachtige omgeving dat Uw management is begonnen op te starten
en U zit een beetje te klagen over verkoopcijfers.' Druk van de platenfirma
verwijst hij verontwaardigt naar het rijk der fabelen. 'Ik zal dat zeker
niet gezegd hebben. De platenfirma is hier amper geweest. Ze hebben ons
bijgetekend zonder een noot muziek te hebben gehoord. We kregen een contract
voor twee platen.' Tom vraagt zich trouwens af of The Ideal Crash wel
zo toegankelijk is. Hij heeft veel mensen gesproken die 'm juist moeilijker
vinden.' Hun vorige producer, Eric Feldman, 'zo ongeveer de uitvinder
van de ontoegankelijke muziek', heeft gezegd: Jullie hebben je stijl geperfectioneerd,
maar zijn er neit toegankelijker op geworden. Nee, de titel The Ideal
Crash moet niet geinterpreteerd worden als: we laten onze idealen crashen
en maken een gemakkelijke, commerciele plaat. Dat wil echter niet zeggen
dat dEUS niet op een groot publiek mikt. 'Als groep heb je een verwachtingspatroon.
We zijn ambitieus. Dat hebben we ook nooit onder stoelen of banken gestoken.
Als je twee, drie jaar in een zaal van vierhonderd man speelt, is het
fijn om dan eens voor zevenhonderd man te staan. Dat lijkt me duidelijk.'
DIE AVOND GAAN WE
MET DE CAMERAPLOEG NAAR BAR SEITE DE COPAS. ZEVEN BEKERS.
Het is er kil. Iedereen heeft zijn jas nog aan. ER vormt zich een tribune
van Belgen, Nederlanders en Spanjaarden. In het midden spelen Tommy en
Craig een akoestische set. Iets van Will Oldham (Palace, Bonnie 'Prince'
Billy). Een nieuwe compositie: Sister Dew. Een oude: Serpentine. Soms
moet het over. Ze lachen als het fout gaat. Zoals in Thirteen, de ultieme
Lolita-klasieker van Alex Chiltons Big Star. 'Honey, let me walk you home
from school maybe you can meet me at the pool' en 'Won't you let your
dad get of my back tell him what we said about paint it black' en 'Rock
and roll is here to stay Come inside and it's okay And I shake you' Het
nieuwe lief van Tommy zit naast Klaas en laat haar hoofd af en toe op
zijn schouder rusten. 'Won't you tell me what you're thinking of? Would
you be an outlaw for my love?' Iemand vraagt de regisseur van de cameraploeg
of we na de nummers mogen klappen. Hij geeft geen antwoord. Het lief van
Tom kijkt streng en verveeld. Tijdens een onderbreking gaat Tommy weer
op haar liggen. Op één of andere manier denk ik veel van dEUS te begrijpen.
Maar dat kan ook aan de wijn liggen.
EERDER DIE MIDDAG
OP HET VELDJE. 'VOOR ONS ZELF IS DIT OOK EEN NIEUW dEUS.
Hoe? Op tekstueel gebied is er iets gebeurd met mij. Ik heb om persoonlijke
redenen een vreselijk rotjaar gehad. Vorig jaar.' Ze zaten toen al in
Spanje. Hadden heel veel tijd samen doorgebracht. 'Het was heel intens,
allemaal.' En toen wijzigde Tommy alle plannen. 'Ik wilde aanvankelijk
een echte up-plaat maken. Allemaal liedjes zoals Fell On The Floor, Man
van In A Bar…' Maar alle nummers die een dergelijke richting uitgingen,
vielen af. Tom kon de vrolijkheid gewoon niet waarmaken. 'Ik voelde me
gewoon slecht.' Hij zat 'in een belangrijke scheiding' met 'mijn eerste
belangrijke liefde'. 'Midden daarin,' hij gebaart machteloos in 't rond.
'U ziet de schoonheid van de natuur hier, maar las je je daar beroerd
in voelt, dan krijg je gewoon heel rare dingen. Ik was hier in Ronda.
Omdat onze manager hier een project was begonnen, wilden we dat de plaat
meer buik zou krijgen. Dat hij voller klonk. Meer bas en drums. Maar van
het één kwam het ander. Het is lang en zwaar geweest.' Is dit nu de moeilijke
derde plaat, vraagt hij zich vertwijfeld af. Hij weet er geen antwoord
op te geven. In ieder geval zit het album vol onderhuidse spanning, zoveel
weet hij wel. Luister maar eens naar een nummer als Sister Dew. Heel melodieus
en tegelijkertijd heel zwanger van onheil. 'Sister Dew is een moordverhaal
van iemand die te rade gaat bij een spirituele vrouw.' Hij lacht: 'Bij
ons in Vlaanderen zou dat dan Onze Lieve Vrouwe zijn.' Tom heeft haar
Zuster Dauw genoemd. 'Hup, dat was zo bedacht.' De ik-figuur heeft zijn
geliefde vermoord. 'Eerst is het van: Waarom heb ik het gedaan? Dan is
het: Er zal toch wel iets gescheeld hebben? Ze zal toch wel iets gedaan
hebben? En tenslotte belanden we puur bij de stem van de duivel: eigenlijk
is het wel fijn om een moord te plegen.' 'Hoe komt dit in mijn brein?'
lacht hij. 'Ik verwacht altijd het slechtste. Zo ben ik. Door het omineus
slecht te laten aflopen en er die perverse toets aan te geven, beheers
ik zo'n beetje mijn angsten. Als ik de wereld die ik creëer al slecht
laat aflopen, dan zal ik zeker zijn opgewassen tegen de wereld die ik
niet creëer. Of zoiets.' Oftewel: The Ideal Crash? De tekst van het titelnummer
is hem zeer dierbaar. Hij schreef het toen hij afstevende op 'iets dat
ging aflopen'. En daar zat hij zich 'met hand en tand tegen te verzetten'.
Een liefde, ja. Hij liet zich manipuleren. 'Tot in treuren toe.' Kon de
realiteit niet in de ogen zien. 'Het had gewoon iets extreems zielig.'
Uiteindelijk riep het toch ook zijn sarcasme op. 'The Ideal Crash? Mijn
ideale ramp. Ik was maar bezig met de situatie controleren en verloor
zo juist alle controle. Nee, ik had me niet vergist in die vrouw. Ik vergiste
me in mezelf.' Natuurlijk hield hij van haar, 'maar het ging niet.' Tom
Barman vouwde zichzelf 'in 125.000 verschillende vormen om er nog iets
van te maken'. Om de schade te beperken. Voor hen beiden. 'Daarmee verergerde
ik het alleen maar. En dat is precies wat de ideale crash is. Fie bestaat
namelijk niet. Dat zing ik ook in dat nummer: how can you kill softly?
Je kunt niet iets afmaken op een zachte manier.' Soms is het beter om
knetterhard te zijn. 'Dat weet ik nu, he? Daarom heeft het ook zo lang
geduurd. Omdat het de eerste keer was dat zoiets in mijn leven gebeurde.
Daarom kon ik ook niet gezellig rubadubbadub zingen.'
Naast liefde lijkt gekte het andere grote thema van The Ideal Crash. Tenminste
twee songs gaan hierover: Everybody's Weird en Put The Freaks Up Front.
Hij beaamt: 'Het is zeer aanwezig in mijn leven. Het verliezen van alle
pedalen. Dat heb ik al meegemaakt. Ja, alle rempedalen. Omdat ik ooit
al eens zwaar de controle ben kwijtgespeeld. En omdat ik weet dat controle
een illusie is. Er valt niets te controleren in dit leven, buiten misschien
een goedgemikte scheet.' In zijn teksten zocht hij de gekte op. Het was
hem een troost. 'Everybody's Weird is voor mij echt 5 minuten waanzin.
Ik heb altijd al zo'n nummer willen schrijven.' Een nummer dat 'volledig
ongenuanceerd iedereen, incluis mezelf, de grond in boort.' Omdat hij
zich soms zo voelt. 'Omdat ik soms volledig intolerant kan zijn. En iedereen
ten gronde kan wensen.' Hij is 'verstandig genoeg' om te weten dat zoiets
niet kan. Dat je geduld moet hebben, en dat het leven ingewikkelder in
elkaar zit dan dat. Maar toch. 'Ik vind het fijn om soms in mijn teksten
volledig politiek verantwoord en incorrect te zijn en te provoceren. Zelfs
mijzelf te provoceren.' Hij heeft visioenen' waarin hij expres de verkeerde
dingen zegt in de verkeerde omstandigheden. Gewoon om de reacties van
mensen te zien. Dat is een kant van hem die hij vaak moet onderdrukken.
Het brengt hem wel in een wereld die hij 'ziet zitten'. 'Een onbestaande
wereld die heel hard is, maar ook heel eerlijk.' We raken de essentie
van dEUS: hun waanzin is sympathiek, hun onbevangenheid broeierig en woest.
Eerlijk, er is niets gespeeld. Tom: 'Als ik dEUS als één ding zou willen
zien, dan is het wel: inconsequent. En zo wil ik blijven. Mensen zijn
namelijk inconsequent. Het spectrum aan gevoelens en dingen die je kunt
doormaken, is breed.' Waar gaat dat nummer Magdalena over? Hij wijst.
Lacht trots. 'Ze zit daar…' (we zien het silhouet van haar rug. Het nieuwe
lief van tom zit als een kat in het zonnetje. Haar figuur tekent scherp
af tegen het groen van de heuvels ten zuiden van Ronda).
HIJ ZEGT HET ZELF.
NATUURLIJK IS HET HARD OM OP DEZE PLAAT AFSCHEID TE NEMEN VAN EEN OUDE
LIEFDE EN TEGELIJKERTIJD IEMAND ANDERS IN DE ARMEN TE SLUITEN.
Liedjes over meisjes, de Suzy's, Nathalie's en Layla's, hij gruwde er
altijd van. Maar dit was iets anders. Iedereen van de groep wist dat het
liedje over haar, Magdalena, ging. 'Het voelde niet goed. En letterlijk
omdat het niet goed voelde, heb ik voorgesteld om het nummer naar haar
te vernoemen. Maar met dezelfde angsten eigenlijk. Magdalena is geen onvoorwaardelijk
liefdesliedje in de zin van: the sky is blue.' De angsten van Tom Barman
worden duidelijker als hij de titel van Instant Street verklaart. 'Amerikanen
die in gevangenissen zitten, zeggen niet: ik wil vrij, ik wil ontsnappen,
ze zeggen: I'm going to instant street.' Dat vindt Tom een mooie metafoor.
Hij heeft het breder getrokken. En een beetje humoristisch aangepakt.
Geprobeerd, tenminste. De tekst van Instant Street sluit eigenlijk nauw
aan bij het eerste zinnetje van Let's See Who Go's Down First. 'I was
walking down the river/ playing solitary quiver/ I was thinking about
a million different lives.' 'Oftewel: waarom is het dit? En waarom is
het niet dat? En waarom ga ik niet gewoon aan een ander leven werken?
Het kan, ik heb het toch in de hand?' Gevangen, voelt hij zich soms in
dEUS. Dan denkt hij: Waar ga ik niet weg? Waarom stop ik er gewoon niet
mee? Dan kom ik hier wonen bij Filip en kweek ik konijnen. Iedereen vraagt
zich dat soort dingen wel eens af? Waarom niet? Wie zegt dat ik zoiets
niet ga doen? Nou, je hebt net weer een plaat gemaakt. 'En die gaan we
ook promoten en toeren. Dus niet… '
dEUS ALS GEVANGENIS?
HIJ IS ER 'GEWOON INGETUIMELD'. MEEGESLEEPT.
Maar hij heeft het afgeleerd om 'blasé te zijn over wat ik doe'. Doodgewoon
omdat hij 'nu gemerkt heeft dat hij het nodig heeft'. Niet de carriere,
niet de roem, maar simpelweg… 'muziek maken'. Net als… Voedsel. Slaap.
Dak boven het hoofd. Bed om in te slapen. 'Toen het begon, wist ik dat
nog niet. Het was bij wijze van spreken zo dat we op woensdag onze eerste
gitaarles kregen en op donderdag een platencontract tekenden. Zo herinner
ik me die begintijd.' Als hij destijds niet met dEUS was begonnen, was
hij heus niet op een bank of kantoor gaan werken. 'Waarschijnlijk was
ik dan derde assistant geweest ergens op een filmset. Daar was ik mee
bezig toen. Misschien had ik dan nu mijn eerste korte filmpje gemaakt.'
Trouwens, al die gewone mensen, op kantoor en op de bank, 'zijn die dan
minder gek?' De tekst van het openingsnummer Put The Freak Up Front ontstond
toen Craig 'hier in Ronda' naar het foltermuseum was geweest. 'Het gaat
dus eigenlijk over SM. Over iemand die iemand anders doodfoltert uit liefde.
De plaat begint eigenlijk als je er over nadenkt niet echt fraai.' Hoe
autobiografisch moeten de luisteraars dit verstaan? 'It's all in the mind,
haha. Het is een metafoor, zo'n tekst. Ik zou geen vlieg kwaad doen.'
Daarom vondt hij het zo interesant om zich in zijn schrijven eens goed
te laten gaan. 'Eindelijk kon ik in mijn eigen nummers nu eens de grotste
klootzak uithangen. Ik liet de mooiste verhalen desastreus aflopen. En
omgekeerd.' Echt loos ging hij. 'Voor anderen mag dat een evolutie lijken,
maar voor mij was het een shock. Ik ben er echt in opgegaan en ik heb
me rot geamuseerd.' Neem nou Let's See Who Go's Down First… 'Dat gaat
over de waanzin. Over amok. Dat is een ziekte die normale mensen doet
doden. Ik heb die ziekte niet gehad, maar ik ken ze op de één of andere
manier al wel.' Ooit is hij psychotisch geweest? Ja. 22 was hij. 'Aan
het begin van dEUS was dat.' En het klopt, vindt hij. Zoals je op een
ziekte als schizofrenie nauwelijks een ratio kunt toepassen, zo kun je
dat op de muziek van dEUS ook niet. 'Een schizofreen, die tegenover de
buitenwereld volledig onlogisch te werk gaat, is voor zichzelf helemaal
niet onlogisch. Als men gek is, is men tegenover zichzelf zeer logisch.'
Men is alleen onlogisch tegenover de buitenwereld. 'En dat doet je natuurlijk
denken: wie beslist er wat normaal is?' Hoe het ook zij, boven alles doet
een psychose pijn. 'Verschrikkelijk. Dat is de meest traumatische ervaring
van mijn leven geweest.' Toch hoor je die pijn niet terug in de muziek
van dEUS. 'Ik heb nooit in een inrichting gezeten. Je moet het ook niet
overdrijven. Het was niet echt dat ik dagelijks beesten zag of zo. Ik
heb gewoon een jaar lang volledig gedesorienteerd geleefd. Angstaanvallen,
niet buiten komen. Angst om alleen te zijn. Angst om onder mensen te zijn.
Men heeft mij toen gezegd: ga in behandeling, ga in therapie. Ik heb gezegd:
ik wil het zelf oplossen.? DEUS als therapie? 'Ik denk van wel. Ik weet
het niet, maar ik voel me doorgaans goed. Ik ben ook blij dat ik het heb
meegemaakt. Ik denk dat iedereen het eens moet meemaken. Ik ben blij dat
ik het jong heb meegemaakt.'
